Herzie het systeem

Problemen zijn slechts een gelegenheid om naar oplossingen te zoeken.

Barbara Fellmann en Claire D’Orsay spreken over de vertraging van de hulpbronnenstroom, systeemrelevantie en circulaire bedrijfsmodellen. Het gesprek werd gevoerd door Mareike Strelitz.

Een systeem is een geheel dat uit meerdere onderdelen is samengesteld. Een principe, een soort orde of opstelling van met elkaar verbonden elementen. Alle afzonderlijke onderdelen zijn theoretisch relevant voor een kunstmatig, door mensen geconstrueerd systeem. Anders zouden ze geen deel uitmaken van dit systeem, of wel? Sinds het begin van de wereldwijde coronapandemie zijn we het woord 'systeemrelevant' vaker dan ooit tegengekomen: Wat is essentieel, maar niet absoluut noodzakelijk voor het voortbestaan van een systeem? Over de basisbehoeften is men het snel eens, maar dan wordt het al moeilijk en controversieel met de selectie.

Is een fotolijst relevant, is het van belang voor de maatschappij waarin we nu leven? Als losstaand en puur product bekeken, zeker niet.

"De kunstmarkt is de enige markt die niet gereguleerd wordt. Niemand kan ontkennen dat de lijsten- en kunstmarkt luxe is, dat wil zeggen, kunst in huis ophangen." (C)

Als men het in relatie tot zijn omgeving, de kunst- en cultuurbranche, plaatst en het verantwoordelijke bedrijf bekijkt, is het antwoord mogelijk anders, of worden er geheel nieuwe perspectieven geopend voor het beantwoorden van deze vraag.

"Er is een duidelijke educatieve en conserverende taak. De mens kan niet zonder de daad van creëren, van scheppen." (B)

De onvermoeibare behoefte aan producten, bezit en consumptie wordt systematisch bevorderd. De gevolgen zijn bekend.

"Als we er niet in slagen om af te stappen van de maatschappelijke houding dat succes alleen wordt uitgedrukt in geld, dan zullen we het niet redden. Het gaat in ons systeem nog steeds alleen om geld en macht. Dat klinkt pessimistisch, maar dat is de huidige situatie." (C)

Omgekeerd betekent dit echter ook dat we het kunstmatige, omdat het door de mensen zelf gecreëerde, systeem weer kunnen veranderen en positief kunnen beïnvloeden: The next generation of business. Van lineair naar circulair: afvalbeheer wordt een circulaire economie, en waardeketens worden organisatie-overkoepelend gespannen tot grondstoffenbesparende netwerken. De implementatie is een omvangrijke taak, maar de grootste uitdaging ligt in het veranderen van de traditionele denkwijzen van regeringen, bedrijven en mensen.

"De duurzaamheidssector is nog zo klein en het heeft nog steeds die groene uitstraling. Duurzaamheid mist gewoon de lobby." (B)

Het ontwerpen van een nieuw product of een nieuwe dienst vanaf een blanco vel papier, rekening houdend met deze eis, is zeker een andere uitdaging dan het steeds opnieuw doordenken en categorisch uitdagen van een ambachtelijk bedrijf en een duidelijk product:

De vernauwing van kringlopen, dat wil zeggen, het verminderen van de grondstoffenbehoefte voor de productie van onze fotolijsten, maar ook het regelmatig bevragen en continu verbeteren van de energie- en materiaalefficiëntie in de productie. Het meeste afval ontstaat nog steeds in de bouwsector. Daarom is het niet verwonderlijk dat de meeste oude houten lijsten, waaruit we ook fotolijsten bouwen, afkomstig zijn van afgedankte oude deuren, vloeren, dakbalken, enz. Afval wordt zo vermeden, en we kunnen het hout een volgende ronde in de materiaalkringloop sturen. Upcycling is het hergebruik van afgedankte materialen die een nieuwe functie krijgen en in waarde toenemen.

Een andere mogelijkheid voor de vernauwing van de productiecyclus zien we in het terugnemen van fotolijsten, ongeacht van welke fabrikant. Zo kan in ieder geval de afvalberg worden verminderd en kunnen sommige materialen worden hergebruikt: het principe van herverdeling, ook wel bekend als het rommelmarktprincipe. Technisch gezien zou het eenvoudig zijn om een soort register te creëren dat een overzicht geeft van ongebruikte lijsten en restanten. Voordat nieuwe lijsten worden geproduceerd, zouden deze eerst kunnen worden opgebruikt.

"Er zijn zoveel materialen die al geproduceerd zijn. Dat kennen we uit de mode-industrie: Het magazijn is altijd vol, en er wordt niet op aanvraag geproduceerd, zoals bijvoorbeeld in Japan gebeurt. In oude winkels, in kelders van particuliere huishoudens, overal zijn ongebruikte lijsten en profielen te vinden." (C)

"Een Europa-brede catalogisering is een tijdrovende taak en zonder financiële ondersteuning tot nu toe voor ons niet uitvoerbaar." (B)

Het sluiten van kringlopen, dat is onze grootste uitdaging: de perfecte kringloop volgens het Cradle-to-Cradle-concept (Braungart/McDonough 2014). Consequent toegepast betekent dit dat alle materialen gerecycled kunnen worden en zich in talloze materiaalkringlopen bevinden.

"Het gebeurt niet zo vaak dat ik het gevoel heb dat ik meer over iets wil weten en leren. Het hele duurzaamheidsthema boeit me echter zo erg dat ik er graag dieper op in zou willen gaan. Vooral technische aspecten fascineren me." (C)

Een wereld zonder afval, dat is de visie. Meer dan 80 procent van de milieu-impact van een product wordt al in het ontwerpproces bepaald, maar een perfecte kringloop kunnen we tot nu toe niet voor alle materialen die in de lijstenproductie worden gebruikt, realiseren.

"Ik denk dat bij de B-Corp-certificering precies deze stappen worden doorlopen en je je eigen bedrijf doorloopt en nadenkt: Welke stappen kun je zetten om het aan te passen. Er zijn ook ideeën van ons, maar de financiële uitvoering is echt gewoon moeilijk. En de steun van de politiek (van het bedrijfsleven) ontbreekt. Juist kleinere bedrijven zijn misschien flexibeler om nieuwe wegen in te slaan, maar het ontbreekt hen aan het financiële kader en de ondersteuning om hierin innovatief te zijn." (B)

Vooral de gebruikte kartonnen dozen kunnen niet volledig worden hergebruikt, omdat ze moeten voldoen aan conserveringsstandaarden. De meeste papiersoorten bestaan niet voor honderd procent uit katoenvezels, ze zijn dus niet zuur- en pH-neutraal. In het papierrecyclingproces komen verschillende papiersoorten samen, en de vereiste pH-neutraliteit kan in het eindproduct niet worden gegarandeerd. Zuur, dat soms in eenvoudige papiersoorten en karton zit, kan een kunstwerk en de kleuren daarin aantasten en door chemische processen op de lange termijn veranderen. Een duurzame kleurechtheid en ongeschondenheid kan alleen worden gegarandeerd met zuurvrije kartonnen dozen van museum- en archiefkwaliteit. Een speciaal recyclingproces voor uitsluitend conserveringspapieren en -karton is ons tot nu toe helaas niet bekend.

Bij glas daarentegen is hergebruik theoretisch mogelijk, omdat het voor honderd procent gerecycled kan worden. Onze glasresten zijn beheersbaar, omdat we restglas kunnen gebruiken voor kleine wissellijsten. Toch blijft er een rest over die volgens specificaties gesorteerd en anders gerecycled moet worden dan verpakkingsglas in de glascontainer. Hier ligt de huidige uitdaging in de logistiek en in de hoeveelheid afval. Er zijn speciale recyclingpunten die zich alleen met glas bezighouden. Deze bewerken het glas, sorteren het opnieuw, verwijderen vreemde stoffen en geven het als secundaire grondstof door aan glasfabrieken. Energetisch gezien heeft het een betere balans, omdat er minder energie nodig is dan bij de glasproductie uit primaire grondstoffen. Hier zouden de eerste, vage aanknopingspunten voor een circulaire economie kunnen liggen, maar de invloed is nog gering. De grotere hefboom ligt voor ons daarom nog steeds in de vermindering van glasafval, maar een samenwerking met een glashandel die een speciale recyclingcontainer zou kunnen onderhouden, zou op termijn wenselijk zijn.

In de vertraging van kringlopen ligt in het ambacht, in tegenstelling tot de meeste bedrijven, een grote invloedsfactor: Door het gebruik van hoogwaardige materialen en de handmatige verwerking wordt de grondstoffenstroom al in het ontstaansproces langzaam op gang gebracht. De hoogwaardige verwerking is gericht op duurzaamheid, en de verlenging van de gebruiksduur kan door individuele reparaties sterk worden verlengd. Deze vertraging van de grondstoffenstroom is in feite het oerprincipe van het ambacht. De duurzaamheid weerspiegelt zich voor de consument in de prijs, wat op lange termijn echter niet noodzakelijkerwijs duurder hoeft te zijn. Bedrijven die bewust kortere productlevenscycli nastreven, moeten bijvoorbeeld in Frankrijk rekening houden met wettelijke sancties. In Duitsland ontbreken positieve mechanismen die duurzaam consumptiegedrag belonen, zoals bijvoorbeeld in Zweden, dat belastingverminderingen voor reparaties heeft ingevoerd. Zonder overheidsregulering voor bedrijven zal de implementatie en de eisen van voldoendeheid niet slagen.

"Ik vind het huis niet meer mooi of het is oud en uit de jaren 70. Hup, afgebroken en nieuw gebouwd. En zo herhaalt zich dat in steeds kortere productlevenscycli. Eigenlijk zou het verboden moeten zijn om huizen zomaar af te breken en nieuw te bouwen. Dat is een energieszonde. Verbouwen en renoveren is eigenlijk de betere weg. Dat is vergelijkbaar met onze wegwerpmaatschappij bij consumptiegoederen. De federale overheid zou daarvoor prikkels kunnen creëren die renovatie bevoordelen." (B)

Momenteel ziet de politiek geen noodzaak tot actie, omdat zij van mening is niemand een minimalistische levensstijl te kunnen dicteren. Of de houding na de Bondsdagverkiezingen verandert, valt af te wachten. Maar als we eerlijk zijn, welk individu geeft nu graag iets op? Alleen iemand die tevreden is met wat hij heeft. Dat beschrijft precies ook het Latijnse werkwoord sufficere, dat in Sufficiëntie zit en zoiets betekent als "voldoen", "genoeg zijn".

"Frameworks was een natuurlijke, intuïtieve ontwikkeling naar een aanbod van een duurzaam product, voordat duurzaamheid hip was. Ik vind het leuk om te ervaren dat je gevoelsmatig je hele leven iets hebt gedaan en dan zegt iemand je: dat is trouwens duurzaam. Cool, nu heb ik er een woord voor." (C)